Zoti është Ai I Cili e bëri tokën shtëpi/vendbanim
të qëndrueshem për ju dhe qiellin si kulm,
dhe ju dha formë nga format më të mira, e ju furnizoi
me gjëra të mira dhe të shëndetshme. Ai është Zoti, Sunduesi juaj.
Bekuar qoftë Zoti, Sunduesi i të gjitha botërave.
(Kur'an, 40: 64)

“… Allahu me këtë dëshiron lehtësim
për ju, e nuk dëshiron
vështirësim për ju…”
(Bekare, 185)

Thuaj: “O njerëz, ju erdhi e Vërteta nga Zoti juaj.
Kush udhëzohet në rrugën e drejtë, ai është udhëzuar
për dobinë e vet dhe kush e humb rrugën e drejtë, ka hum
bur në dëmin e vet, ndërsa unë nuk jam mbikëqyrësi juaj”.
(Sure Junus: 108)

“Shpirti është një mbretëri, poeti është endacak që shkon prej mbretërie në mbretëri sa për të kërkuar një copë buzëqeshje”.

Përmbajtja e mendjes – Asgjë nuk duket më e pakufizuar, thoshte Hjumi, se sa mendimi njerëzor. Megjithëse trupi ynë mund të qëndrojë i fiksuar në një planet, mendja është ajo e cila endet pa pushim në zonat më të largëta të universit. Gjithashtu mund të thuhet që është mendja ajo që kufizohet nga natyra apo realiteti, pasi imagjinata mund të konceptojë pa asnjë vështirësi dhe figurat më të çuditshme dhe të mbinatyrshme, të tilla si kuajt fluturues dhe mallet e artë. Por, sado që mendja, vazhdon Hjumi, duket se zotëron gjithë këtë liri, ajo është “me të vërtetë e kufizuar mbrenda kufijve tepër të ngushtë”. Përbërja e mendjes reduktohet e gjitha në substance, që na jepen neve nëpërmjet shqisave dhe përvojës, dhe këto substance Hjumi i quante perceptim. Sipas tij, ky lloj perceptimi i mendjes merr dy forma, të cilat ai i ndan në mbresa dhe ide.

Materia si një term pa kuptim. ‘Ekzistenca absolute e objekteve, që nuk mendojnë (materies), është fjalë pa kuptim’. Kjo nuk do të thotë se sendet e ndjeshme nuk zotërojnë realitet, por që ato ekzistojnë vetëm për aq kohë sa perceptohen. Kjo, sigurisht, nënkupton që vetëm idetë ekzistojnë. Çfarë bëhen më pas dielli, hëna, yjet? Çfarë duhet të mendojmë ne për shtëpitë, mallet, pemët, gurët; qoftë edhe për vetë trupat tanë. Atëherë, pse themi që në vend të sendeve ekzistojnë vetëm idetë? Berkli përgjigjet, me qëllim që të eliminojnë konceptet e panevojshme të materies: ‘Unë nuk kundërshtoj ekzistencën e asgjëje, të cilën ne mund ta kuptojmë si me anë të shqisave ashtu edhe me anë të pasqyrimit… E vetmja gjë, ekzistencën e së cilës e mohoj, është ajo të cilën filozofët e quajnë materie ose substancë trupore.

Teoria e njohjes. Përfundimi i tij ishte se njohja reduktohet tek idetë, por këto nuk janë idetë e Platonit, por idetë që vijnë nga objektet e përvojës sonë. Origjina e ideve është eksperienca dhe kjo e fundit merr dy forma: ndijimin dhe pasqyrimin. Të gjitha idetë, pa përjashtim, vijnë tek ne përmes shqisave, përmes të cilave njohim eksperiencën e botës jashtë nesh dhe, me anë të pasqyrimit të tyre, ne i kthejmë ato në një përvojë të mbrendshme. Me pasqyrim kuptohen informacionet që mendja përpunon nëpërmjet veprimit të saj; por këtë përpunim ajo nuk mund ta fillojë pa u furnizuar me ide dhe këto ide vijnë nga jashtë nëpërmjet ndijimeve. Kjo do të thotë, që mendja e njeriut, në fillimet e saj, është si një fletë e bardhë.

Ekziston vetëm një lloj substance me dy lloj attribute të ndryshme, që janë mendimi dhe shtrirja.
Shtrirja kundër forcës. Duke vërejtur me anë të shqisave tona, se të gjitha trupat apo objektet janë të ndarë në pjesë më të vogla, atëherë, pyeste Lajbnici, pse ne nuk mundemi të supozojmë se të gjitha gjërat janë aggregate ose të përbëra? Duhet të ketë substance të thjeshta, thoshte ai, përderisa ka substance të përbëra; përderisa një përbërje nuk është gjë tjetër veçse bashkim apo agregat i substancave të thjeshta.

Metoda. Spinoza mendonte se ne mund të arrijmë njohje të saktë mbi realitetin duke u mbështetur në metodat gjeometrike. Ajo çka shtoi Spinoza tek metodat e Dekarrtit, ishte një renditje e lartë sistematike e aksiomave dhe parimeve. Spinoza pothuajse e krijoi rresht pas rreshti gjeometrinë e filozofisë, e cila ishte një renditje e plotë e teoremave dhe aksiomave. (diku rreth 250 së bashku).
Një renditje e plotë dhe e sistematike e ideve të vërteta do të na japë një pamje të vërtetë të realitetit, për aq kohë sa ‘renditja e ideve është si renditja dhe lidhja e gjërave’.

Metoda e Dekartit. Metoda e Dekartit konsistonte në shfrytëzimin e fuqive të mendjes me anë të vendosjes së rregullave të veçantë. Ai këmbëngulte në domosdoshmërinë e metodës, për të pasur një mendim sistematik dhe të rregullt. Mendja jonë, nga natyra, zotëron dy fuqi: intuitën dhe deduksionin. Metoda ka të bëjë me vendosjen e rregullave, me anën e të cilave, fuqia intuitive dhe deduksioni renditen në mënyrë sistematike.